ӘӨЖ 398 (= 512.122)                                                       Қолжазба құқығында

                                               

 

 

 

 

 

 

 

 

АДИЕВА ПАКИЗАТ МИНАВАРОВНА

 

 

Қазақ фольклорындағы диалогтың көркемдік қызметі

 

 

 

10.01.09 – Фольклортану

 

 

 

 

 

 

 

Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін

дайындалған диссертацияның

 

 

АВТОРЕФЕРАТЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстан Республикасы

Алматы, 2010

         Жұмыс Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің

Қазақ әдебиеті кафедрасында орындалды

 

 

Ғылыми жетекшілер:                           филология ғылымдарының докторы               

,

 
Ж.Әбіл

                                                                   

                                                              

                                                                  филология ғылымдарының докторы,                    

                                                                  профессор Г.Ж.Пірәлиева

 

Ресми оппоненттер:                              филология ғылымдарының докторы

                                                                  Н.Жүсіпов

 

 

                                                                  филология ғылымдарының кандидаты,

                                 доцент А.С.Бұлдыбай

                                                        

 

Жетекші ұйым:                                      Қарағанды «Болашақ» университеті

 

 

 

         Диссертация 2010 жылы 27 тамызда сағат 15.00-де ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты жанындағы филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 Диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, М.Төлебаев көшесі,185, «Әуезов үйі» ҒМО конференц- залы).

 

 

         Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28).

 

        

Автореферат 2010 жылы 3 шілдеде таратылды.

 

 

 

Диссертациялық кеңестің

ғалым хатшысы филология

ғылымдарының докторы,

профессор                                                                                         Б.У.Әзібаева

 


КІРІСПЕ

 

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Халқымыздың тұрмысында ықылым заманнан бүгінгі күндерге дейін әмбебап өмірлік құрал қызметін атқаратын фольклорлық мұрамызға еліміз егемендік алған кезеңде айрықша мән беріліп отыр. Бұның айқын айғағы – “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы. Сол игілікті шараның аясында М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының дайындауымен жарияланып отырған “Бабалар сөзі”  Жүз томдық ғылыми басылымның жетпіске жуық томдарының жариялануын ерекше атауға болады. Сондай-ақ он томдық “Қазақ әдебиетінің тарихы” зерттеуінің  бірінші томы қазақ фольклорының тарихы мен теориясының өзекті мәселесіне арналғаны бұл салада қыруар істердің атқарылып үлгергенін байқатады.

Диссертациялық зерттеуде диалогтың қазақ фольклорындағы атқаратын қызметіне жан-жақты ғылыми талдау жасау мақсат етіп қойылды.

Фольклор – ауызша шығарылып, таратылған рухани мұра. Олай болса, оның орындалуы барысында тыңдаушы да айтушыға өзінің белгілі бір талабымен ықпал жасап, белсенділік танытуы – заңды құбылыс. Соған орай орындаушы мен тыңдаушы аудиториялық сұхбаттың екі субъектісі болып табылады. Фольклор туындысының орындалуы осы екі тұлғаның  байланысы болуын қажетсінеді. Фольклордағы диалог пен жазба әдебиеттегі диалогтың айырмашылықтары болуына осы жағдай да әсер етеді.

Тақырыптың өзектілігі. Диалог өмірдегі тілдесудің, адамдар қарым-қатынасының ғасырларға ұласқан ұзақ тарихында туып, қалыптасып, дамуының нәтижесінде сөз өнерінде өз орнын ойып тұрып алған әдеби ұғым. Ол адамзатта сана, ой, тіл пайда болғаннан бері ұлтымыздың тұрмысына сай дәстүрінде, наным-сенімінде, әдет-ғұрпында, әдебиет, өнерінде т.б түрлі дәрежеде дамып келеді.

Диалог – фольклортану мен әдебиеттануға ғана емес, бірнеше ғылымдар салаларына ортақ категория. Оның ішінде тіл, философия, экономика, социология, саясаттану т.б ғылым салаларының қолданысында жүретін маңызды ғылыми түсінік екені белгілі.

К.Ісләмжанұлы: “Егер зер сала қарасақ, олардың [патриархат және матриархат – А.П.] арғы тегінің қоғамдағы қос ұйымдық (дуальная организация) жүйеден бастау алып, екі ру (фратрия) арасындағы экзогамиялық некемен іргесін бекітіп, кейіннен фольклордағы жұптық тайталасқа (бинарная оппозиция) ұласқанын байқаймыз” – дейді [1, 130-б.]. Бұл айтылған пікір фольклордағы диалогтың шығу себебін түсіндіретін сияқты. Екі жұп тартысының нәтижесінде әдет-ғұрып, салт-сана сияқты тұрмыстық әрекеттер пайда болды. Ал, жұптық тартыс нәтижесі – фольклорлық  диалог.

Осындай пікірді академик С.Қасқабасов та: “...Адамның жаратылыстан өзін бөлмей тұрған кезде туған көптеген мифологиялық символдар, жануарға немесе табиғат объектісіне арнап сөйлесуге, олармен сырласып, тілдесуге болады деген түсінік кейін фольклорға ауысып, басқа бейнелеуіштік сипат алған” – деп айтады [2, 268-б.].

Диалог (грек.dialogos - сөйлесу, әңгімелесу), сұхбат – ауызекі әңгімелесу пішіні, екі не одан да көп адамдардың пікір алысуы; ғылыми және көркем әдеби шығармаларда қолданылатын тәсіл [3, 158-б.]. Диалогқа берілген анықтамаларда “сұхбат” сөзі балама ретінде алынған. “Диалог” терминін жиі қайталамау мақсатында онымен синонимдес қолданылып жүрген сұхбат сөзін кейде балама ретінде жұмыста қолданғанымызбен, ол диалогтың міндетін атқара алмайтынын атау қажет.

 Диалог – әлемдік әдебиеттану ғылымында қолданылып жүрген, ғылыми ортада қалыптасқан, өзіндік орны, көркемдік қызметі бар әдеби категория. Диалогтың жазба әдебиеттегі орны, көркемдік қызметі ғылыми ортаға да, жалпы қауымға да белгілі.

Ал фольклорлық диалогты сөз етсек халық ауыз әдебиеті жанрлық түрлерінің басым көпшілігінде кездесетін диалогтың атқаратын қызметінің айрықша мәнді екеніне қазақ фольклортанушылары баса көңіл аударған. Өкінішке орай фольклорлық туындыларымыздың композициясының мәнді элементі болып табылатын диалог осы уақытқа дейін арнайы монографиялық зерттеудің нысаны болып алынған емес. Біздің мақсатымыз – диалогтың фольклорда атқаратын көркемдік қызметін анықтау.

   Диалогтың сөз өнері туындыларының ең маңызды құрылымдық бөлігі екенін М.Әуезов: “Жыр оқиғасын айтып беруде үш түрлі әдіс аралас жүреді. Олар: хикаялау, сипаттау, сөйлету”– деп, айқындап береді [4, 171-б.].

Ғылыми жұмысқа арқау болып отырған диалогты біз тыңдаушы, айтушы және нақты мәтін тұрғысынан қарастырамыз.

Тақырыптың зерттелу деңгейі. Фольклордағы диалогтың атқаратын қызметіне орыс зерттеушілері арнайы тоқталмағанмен фольклортану саласындағы еңбектерінде өз тақырыбы төңірегінде пікір білдірген. Фольклорлық жанрлардың түрлерін әңгімелегенде міндетті түрде коллективтік орта арасында туындайтын диалогтардың қызметіне теориялық тұжырымдар айтқан В.Радлов, В.Я.Пропп, Б.Н.Путилов, В.П.Аникин, А.Н.Веселовский, М.Бахтин, Ю.Г.Круглов,  Н.С.Лесков,  А.Н.Гаркавец сынды ғалымдар болды. Белгілі бір себеппен туындаған маусымдық, ғұрыптық жырлардың хор мен би синкретизмінен туғанын айта отырып, олардың диалог арқылы орындалатынын және ым, ишарат сияқты әрекеттердің диалогқа қатысы бар екеніне мән берген. Фольклордағы диалогтың анықтамасын қарау барысында да біраз ойлар айтқан. Дегенмен, шетел зерттеушілері эпикалық шығармалардағы диалогтың аз зерттелгенін, тіпті, зерттеудің жоқтың қасы екенін мойындайды.

Қазақ фольклоры туралы  үлкенді-кішілі еңбектерде де диалогтың көркемдік тәсіл ретіндегі маңызы ішінара аталып өтілген.

 Қазақ фольклорының жанрлары туралы жазылған еңбектердің барлығында, мысалы, “Қазақ әдебиетінің тарихы” атты іргелі ұжымдық монографиялардың 1948, 1960 және 2008 жылдары жарық көрген бірінші томдарында, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібай, С.Қасқабасов, Б.Абылқасымов және т.б. зерттеушілердің ғылыми зерттеулерінде фольклордағы диалог туралы пікірлер біршама қарастырылды. Мысалы, С.Сейфулиннің бәдік жырына байланысты айтқаны, С.Мұқановтың тұрмыс-салт жырларындағы топтасып өлең айтушылардың ерекшеліктеріне тоқталуы, А.Байтұрсыновтың айтыстың орындалу тәсіліне етене көңіл бөлуі диалогты мегзейді. Бірақ, аталмыш ғалымдар оның терминдік атауын нақты атамайды. М.Әуезовтың жоғарыда көрсеткен “сөйлету әдісі” – нағыз диалог. Ал, Ә.Қоңыратбаев  бұл әдісті М.Әуезов “монолог” ретінде алған деп түсіндіреді [5, 172-б.].

С.Қасқабасов фольклордағы тек пен жанрдың әдебиеттен өзгешелеу екенін айта келіп,  фольклорды қара сөз (проза), өлең (стих), сөйлесу (диалог) деп үш үлкен текке бөледі де, проза түріндегі фольклордың жанрларына миф, әңгіме, ертегі жатса, өлең үлгісіндегі фольклордың жанрлары болып жыр, тақпақ, қара өлең, мақал-мәтелдер саналады, ал, диалогқа – айтыс пен шешендік сөзді жатқызуға болатынын айтқан [6, 19-б.].

Айтыс пен шешендік сөздің сыртқы көрінісі, яғни екі кісінің сөйлесуі, сұрақ-жауап алуы, әрине, диалогты мегзейді, ал эпос пен ертегіде оқиғаның өрбуі үшін де, кейіпкер мінезінің ашылуы үшін де диалогтың қызметі көрінетіні анық.

Сонымен қатар айтысты зерттеген М.Жармұхамедұлы, орындаушы мен тыңдаушы арасындағы байланысты зерделеген О.Нұрмағамбетова, дастандық эпосты зерттеген Б.Әзібаева,  қазақтың отбасылық фольклорын зерттеген К.Ісләмжанұлы, драмалық фольклорды қарастырған Қ.К.Бижановтар еңбектерінде диалогтың қызметі арнайы қарастырылмаса да, кейіпкерлердің мінез-құлқын, табиғатын талдау барысында диалогтың рөлі сөз болады. Сонымен бірге Қ.К.Бижанов еңбегінде фольклордағы диалог арқылы драмалық фольклор пайда болды деген пікірлерде айтылған.

 Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыста диалогтың қазақ фольклорының әрқилы жанрларындағы атқаратын қызметінің ерекшеліктеріне тоқталу көзделді. Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер белгіленді:

-   фольклордағы диалогтың атқаратын қызметі туралы отандық және шетелдік ғалымдардың ой-тұжырымдарын сараптап, зерделеу; 

-   фольклордың әр түрлі жанрларындағы диалогтың қызметін, үлес салмағын және т.с.с. өзгешеліктерін айқындайтын жағдайлар ретінде ежелден келе жатқан шығармашылық дәстүрдің, жеке орындаушының көркемдік мақсатының, тыңдарман сұранысының, туынды мазмұнының және сөз өнері туындысының қай жерде, қашан және қандай жағдайда орындалуының т.б. факторлардың  ықпалы қаншалықты екенін шамалау;

-   фольклорлық туындыны орындаушы (айтушы) мен тыңдармандар арасындағы жанды байланыстың салдарын анықтау;

-   қарастырылып отырған мәселелер жөнінде өзіндік ой-тұжырымдарымызды ортаға салу.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Диссертацияның нақты ғылыми жаңалығы ретінде төмендегідей қол жеткен нәтижелерді атауға болады: қазақ фольклорындағы диалогтың көрінісі алғаш рет диссертациялық көлемде зерттеу нысанына алынып, фольклордағы диалогтың мәні, атқаратын қызметіне ғылыми талдау жасалынды; тыңдаушы мен орындаушы арасындағы диалогтың ерекшеліктері анықталды; диалогтың фольклорда үш жақтама, дәлірек айтсақ, жыр, жырау немесе жыршы және тыңдаушы арқылы көрінетіндігі ашылды; архаикалық, қаһармандық, ғашықтық, тарихи жырлардағы және эпостың романдық, діни дастандар үлгілерінің диалогтың ерекшеліктері мен ұқсастықтары,  функциясы, оның ішінде диалог арқылы оқиға өрбітушілік, оқиғаны дамытушылық, адам мінез-бітімін ашып көрсетілу мақсатына қызмет ететіні қарастырылды; тұрмыс-салт жырлары мен айтыстағы диалогтардың хор, өлең сөз, кейде өлең сөзге қара сөз ретіндегі жауаптардың жасалу ерекшеліктері сараланды; диалогтың қарсыласының ойына түрткі болуы арқылы қатысушы екі адамның қарым-қатынасының шиеленісуіне өзге адамның себепкер болуы қарастырылады; ертегі кейіпкерлерінің сұхбатынан олардың мінез-құлқының көрінуі назарға алынды; фольклордағы диалог пен көркем әдебиеттегі диалогтың айырмашылықтары анықталды; фольклордағы диалогта сөйлеушілердің көңіл-күйі, реакциясы (сөзбен берілмейтін) және сөйлеумен қатар тыңдау механизмдері қатар жүретіндігі  зерттеу нысанында қарастырылды; зерттеуде диалогтағы сөйлеудің интонациялық байлығы, эмоциялы болуы байқалды; ауызекі диалогқа тән сөйлемдерді талдай келе, диалогтың сұрақ-жауап түрін кеңірек талдауға мүмкіндік болды.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесі бойынша төмендегідей тұжырымдар қорғауға ұсынылады:

-         фольклорда диалог өлең түрінде де, қара  сөз күйінде де кездеседі;

-         эпостағы диалогтың оқиғаны өрбітудегі, дамытудағы рөлі айқын;

-         тыңдаушы мен жырды орындаушы арасында диалог болуы мүмкін;

-         ертегі жанрындағы диалог кейіпкердің мінезін ашуда көркемдік қызмет атқарады;

-         айтыс – тұтасымен  диалогқа негізделген жанр;

-         диалог кейбір жанрлық түрлерде хормен орындауға бейімделіп жасалады;

-         ұлттық ойындардағы диалогтар тапқырлықты, жылдам ойлауды, логиканы және басқа да қабілеттерді дамытуға, пайдалы дағдыларды ұштауға көмектеседі;

-         диалог қарапайым сөзден ғана емес, астарлы ойдан да құралады, фольклорлық шығармаларда диалогтың әртүрлі тәсілде, атап айтсақ, диалог-тартыс, диалог-айтыс, диалог-сұрақ-жауап, диалог-әңгіме, т.б. берілетініне көз жеткізілді;

-         бірнеше кейіпкерлердің қатыстырылуы (полилог) арқылы берілген диалогты (аралас) кездестіруге де болады.

         Зерттеу жұмысының ғылыми, теориялық және әдіснамалық негіздері. Диссертациялық жұмысты жазу барысында фольклортану ғылымында іргелі зерттеулер жүргізген отандық жетекші ғалымдардың, сонымен қатар шетелдік ғалымдардың теориялық тұжырымдары мен ой-пікірлері басшылыққа алынды.

Жұмыстың ғылыми-тәжірибелік мәні. Диссертациялық жұмыстың нәтижелерін фольклордың жанрлық түрлерін талдау және диалогтың қызметін айту кезеңінде, жоғары оқу орындары студенттері мен магистранттарына, аспиранттарына арналған лекция әзірлеуде, фольклортану пәні бойынша оқулықтар жазуда пайдалануға болады.

Зерттеу әдістері. Диссертациялық зерттеу жұмысында жүйелі, кешенді талдау, салыстырмалы-типологиялық, жинақтау, қорыту әдістері қолданылды.

Зерттеудің нысаны. Көне эпос, классикалық батырлық және ғашықтық эпос, тарихи мен дастандық эпос, сондай-ақ ертегілер мен ғұрыптық және ұлттық ойындар мәтіндері зерттеу объектісі ретінде алынды.

Зерттеу нәтижелерінің жариялануы мен сыннан өтуі.  Диссертациялық жұмыстың қолжазбасы Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің  қазақ әдебиеті кафедрасында, БҒМ М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Фольклор және қолжазба секторында талқыланып, қорғауға ұсынылды. Зерттеу тақырыбы бойынша жазылған мақалалар Қазақстан Республикасы Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті белгілеген ғылыми басылымдарда жарияланды және 4 халықаралық, республикалық ғылыми-теориялық конференцияларда баяндалып талқыланды. Жалпы мақаланың саны 10.

Диссертациялық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспе мен үш бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

 

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

 

Жұмыстың Ұлттық эпостағы диалогтың рөлі деп аталатын бірінші бөлімінде қазақ эпосының  әр  қилы  жанры  үлгілеріндегі  диалогтың  атқаратын  қызметінде елеулі  айырмашылықтар  бар екені көрсетілді.

“Халқымыздың эпикалық қазынасы шығу тегі мен генезисі, даму жолдары, эволюциясы, өзіндік жанрлық белгілері мен қасиеттеріне орай төмендегідей жіктеледі: 1) көне эпос; 2) қаһармандық эпос; 3) ғашықтық (романдық) эпос; 4) тарихи эпос; 5) дастандық эпос” [7, 7-б.]. Осыларың ішінде батырларымыздың ерліктерін, ел-жұрттың тыныштығы, тәуелсіздігі жолындағы күрестерін бейнелейтіні – “көне эпос”, “қаһармандық эпос және тарихи эпос”. Бұл  жанрлық  түрлер  үлгілеріндегі  диалогтың  атқаратын  қызметі, ерекшеліктері  негізінен  ұқсас  болғандықтан,  оның  үстіне  қаһармандық эпос үлгілерінің  саны  да аса  мол  екендігін  ескере отырып, біз  бұл тұрғыдағы пайымдауларымызды көбіне классикалық  батырлық жырларға тоқталу арқылы  ортаға  салдық. Сондай-ақ ғашықтық жылардың мәтіндері де кеңінен пайдаланылды. Әрине, бұл жырларды жеке тараушаға бөліп қарасақ та болар еді, бірақ, диалогтың қызметін анықтау үшін  салыстыра зерттеу қажет. Оның үстіне, олардың жалпы поэтикалық сипаты ұқсас. Бұл эпос жанрының табиғатына тән ұқсастықтар. Әрине, бүкіл эпостағы диалогтарды қарастыру бір диссертация көлеміне тура келмейді. Дегенмен, зерттеу барысында эпикалық мұрамыздың жоғарыда көрсетілген барлық түрлерінен мысалдар алынып салыстырулар жүргізілді.

Мысалы көне эпостан “Хикаят рисала Мұңлық, Зарлық”, “Қисса Құламерген”, “Құбығұл”, қаһармандық эпосқа жататын “Қырымның қырық батыры» циклынан, “Қобыланды”, “Ер Тарғын”, “Алпамыс”, ғашықтық эпостан “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”, “Қыз Жібек”, “Айман, Шолпан”, романдық дастандардан “Бозжігіт”, “Таһир-Зухра”, діни дастандардан “Бозторғай”, “Киік”, тарихи жырлардан “Кенесары, Наурызбай”, “Бекет батыр” т.б.  жырлары ғылыми жұмыстың негізіне мысал болып табылды.

Жырдағы  диалогтардың қызметі туралы  айтқан М.Әуезов, М.Ғабдуллин, З.Қабдолов, Ә.Қоңыратбаев, Р.Бердібай,  С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев, Б.Әзібаева, Б.С.Рақымов, М.Әбдуов сияқты ғалымдардың ой-пікірлеріне біршама орын берілді.

Көне эпостағы диалогтардың атап айтар ерекше айырмашылықтарының бірі – батырдың жануарлармен, әсіресе тұлпарымен сұхбаттасуы. Әрине, батырдың атымен сөйлесуі қаһармандық эпостарға да тән. Дегенмен, көне эпостарда аттың, құстың, арыстанның, дию, пері, жалмауыз кемпірдің, айдаһардың батырмен сұхбаттасуы және сол арқылы мінездердің ашылуы, оқиғаның өрбуі анық байқалады.

Жырлардағы ақыл қосу түріндегі сөз, сес көрсететін сөз, айбат шегу, өкіну, қапалану, өсиет айту, бақұлдасу, ақылдасу, наз т.б кейіпкердің көңіл-күйін  білдіретін элементтер міндетті түрде сұхбат ретінде көрініс табады. Әрине, өкіну, қапалану, өсиет сыртқы кейпі жағынан монологқа келеді. Дегенмен, бұл сөздің түрлері диалог арқылы жүзеге асып, диалог мағынасында берілетіндігіне диссертацияда назар аударылды. Бұндай сөздің түрлері ғашықтық жырларда жиі кездеседі.

Мәселен, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырындағы сөйлеу түрлерін қарастыратын болсақ, жырда монологтан гөрі диалог, яғни екі кейіпкердің сөйлескен қысқа сөздері көбірек кездеседі. Айталық, Қарабай мен Сарыбайдың сырласуы, тазша мен ханым сөзі (естірту), Айбас пен үш қыз әңгімесі, Қозы мен Қодар арасындағы қақтығыстар осы қысқа диалогтарға жатады.

Тарихи жырлардың поэтикасын зерттеп жүрген Б.Рақымов: “Қаһарманның іс-әрекеті нақты реалды тарихи эпоста көбіне диалог, монолог араласқанда ғана оңынан келеді” – деп [8, 148-б.], ойын әрі қарай былай жалғастырады:  “Қақтығыс кезіндегі мұндай диалогтарды тарихи жырлардан молынан кездестіреміз. Батырлық эпостағы жекпе-жектегі мұндай заңдылық, тарихи жырларда да молынан ұшырасуы мотивке тән ерекшеліктердің бірі” [8, 207-б.]. 

“Қобыланды батыр” жырының тілдік-көркемдік сипатын зерттеген О.Нұрмағамбетова: “…диалогтарда дәстүрлі қайталаулармен қатар, ұйқастардың өздері бірде лепті, енді бірде сұраулы сөйлемдер арқылы беріледі. Мұның қай-қайсысы болса да кейіпкердің ойы, психологиялық жай-күйімен тікелей байланысты” – дейді [9, 108-б.].  

Осы  тұжырымдар  қазақ қаһармандық эпосы мен ғашықтық (романдық) эпостарындағы кейіпкерлер сөздерінің атқаратын  қызметтерін де  аңғартады. Ал, жырда кейіпкерлердің қарым-қатынас жасау кезіндегі көрінісі лепті, сұраулы сөйлемдер арқылы жасалатынына пікіріміз  дәлелді  болуы  үшін  сөйлесу  түрлерін  арнайы  қарастырдық.  Эпостың  негізгі  арқауы  сюжет  болғандықтан  ең  алдымен  оқиғаны  өрбітетін  диалог  түрлеріне  талдау  жасалынды.  Қазақ  қаһармандық  эпосы  үлгілерінің  кіріспесінен  бастап, сюжеттік  шешіміне  дейінгі  оқиғалардың  орын  алуына  сөз-мотивтердің  де елеулі  ықпалы  болғаны  айқын  аңғарылды. 

Эпос баяндау әдісіне құрылатыны белгілі. Адам дамуы коммуникацияның жемісі десек, эпоста сол коммуникация бар. Оның жемісі – диалог. Қаһармандық эпос пен ғашықтық жырларда батыр дүниеге келгенге дейінгі сюжеттің дамуына кейіпкерлер арасындағы диалогтар себепші болады.   

“Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырының Шөже нұсқасында оқиғалардың дамуына диалогтың зор серпін беретіні байқалады. Бұл трагедияның басталуына екі жас тумастан бұрын олардың әкелерінің құдалық жөнінде уағдаластық жасағаны себеп болады.

Жырдың жазбаға түскен барлық нұсқаларында осы мотив ауыспастан, ұдайы қайталанып отырады. Барлығында да Қарабай мен Сарыбай екеуі уағдаласады. Жырдың дамуы екі ата сертінің  болашақ ғашықтардың өміріне тікелей әсер етуінен бастау алады. Бірақ сол серттің бұзылуы трагедияға ұласады. Серт міндетті түрде диалог арқылы жасалады. Ант, серт, уағдаласу жалғыз кейіпкердің еншісіндегі дүние емес, ол екі немесе бірнеше адамның қатысуы арқылы жүзеге асады. Бұл жерде ант, серт, уағдаласу мағынасындағы диалогтар халықтың санасында осы сөздердің үлкен орын алатындығын, сонымен қатар оның бұзылуы үлкен трагедиялық жағдайға апаратынын көрсетіп отыр.

Дастандық туындылардың көбінде диалог кездеседі, мысалы “Бозжігіт” дастаны туралы Б.Әзібаева: “Кейіпкерлердің атынан айтылатын лирикалық монолог, диалогтардың шығарма сюжетін әрі қарай дамытудағы рөлі ерекше, ал көркемдік, эстетикалық құндылығын сөз ететін болсақ, оларды сөз өнерінің жарқын үлгілері деп бағалауға болады” дейді. [10, 36-б.]. Бұл орынды айтылған, дәлелді пікір. Мысалы, Қарашаш сұлу Бозжігітті іздеп жалған тойға келіп, тойда отырған біреумен диалогқа түседі. Дастанда осындай диалогқа құрылған тұстар көп кездеседі.

Талдау барысында диалог  хикаялық я әскери дастандардан гөрі, көбіне,  ғашықтық және діни дастандарда жиі кездесетініне көз жеткізілді. Б.Әзібаева көрсеткендей, ғашықтық дастандардың көбіне “сырттай ғашық болу” мотиві тән, яғни қыз бен жігіт бір-бірін түсінде көріп ғашық болады, я бір-бірінің суретін көріп,  я біреуден естіп сырттай ғашық болады т.б. Осылардың ішінде біздің тақырып үшін қызығы – түс көру мотиві, себебі түс көрген қыз бен жігіт екеуара диалогқа түседі. Сондай қыз бен жігіттің түсінде көріп, ғашық болып сұхбаттасқан жастардың мысалын жоғарыда айтқан “Бозжігіт” дастанынан көреміз. Діни дастандарға жататын “Бозторғай”, “Киік” дастандары да диалогқа құрылған қызықты шығармалар.

Атап айтатын жәйт – діни дастандарда кейіпкерлермен диалогқа түсіп сұхбаттасатындар – Алла Тағаланың сөзін, бұйрығын жеткізуші Жәбірейіл періште, Иса пайғамбар, қубас (бассүйек), түрлі аң, құстар т.б. болатыны туралы да зерттеуде көрсетілді.

Жырдың типологиялық ұқсастықтары арқылы диалог көрінісінің де қызметі байқалды. “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”, “Таһир Зухра”, “Алпамыс”  жырындағы диалогтардың ұқсастығы арқылы типологиялық байланыс бар екендігі анықталды.

Бұл туралы Р.Бердібай: “Романдық эпоста ауыз әдебиетінің түрлі жанрларының бас қосуы жиірек ұшырайды. Әсіресе айтыс формасы мол кездесетінін көреміз. Мұндай жерлер қаһармандардың ішкі әлемін ашуға, тартыстың табиғатын түсінуге септеседі. “Бозжігіт” жырында жар-жар, көңіл айту, естірту, жұбату, қоштасу, жоқтау, айтыс жанрлары қиюласып, өзгеше сапа құрайды”  деп жазған [11, 137-б.].

“Сүйініш”, “Парпария”, “Алпамыс”, “Қобыланды батыр”, “Қыз Жібек” жырларында батырдың жолға шығуына негіз болып отырған диалогты туғызушылар Баба түкті Шашты Әзіз және кемпір, Нұр, Қаршыға. Тек, бұл жердегі диалог негізгі кейіпкердің бірін – ел қорғау үшін жолға шығарса, екіншісі – қалыңдық іздеуіне себеп туғызып отыр.   Тағы бір айта кететін жәйт, батыр қай кезеңде де аңғал келеді. Оның қасында аңғалдығын басып отыратын, ақылына ақыл қосатын бірнеше көмекшілері (жары, досы, аты, құсы) мен аңғалдығын пайдаланып, батырға қулық-сұмдық ұйымдастыратын дұшпандары (мыстан, перілер, қалмақтар т.б.)  да жүреді. Олардың бас қаһарманға айтқан сөздері, диалогтары бірнеше оқиғаның тууына себепші болады. Бұны  әсіресе  “Қарасай,  Қази”, “Алпамыс”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Шора батыр”, “Орақ, Мамай”, “Шынтас ұлы  Төрехан” жырларынан көре аламыз.

Кейде диалогтардың осындай қастық әрекеттерге қызмет ететіндігі де осы жерде байқалады. Әрине, бұл оқиға өрбітушілік қызметтің бір түрі ғана.

Жырда бас қаһарманның жары ақылды, өзгеден ерек мінездерімен көрінетіні белгілі. Ол, әсіресе, сұхбаттасу кезінде айқын байқалады. Жалпы бұлардың психологиялық әрекеттері жырда байқала бермегенімен, ол диалог нәтижесінде жүзеге асып отырады.

Ә.Қоңыратбаев “Қобыланды батыр” жыры  туралы пікірінде: “Жырдың суреттеу тәсілінде хикаялау, сипаттау, сөйлету (монолог) аралас келеді... Жырда баяндау аз да, сөйлету көбірек” – дейді [5, 156-б.]. Ғалым бұл жерде кейіпкерлердің ұзақ сөздерін “монолог” деп береді [5, 172-б.]. Шынында, Естеміс пен Құртқаның, Қараман мен Қобыландының арасындағы әңгімелер ұзақ өлең жолдарынан тұрады. Дегенмен, оның соңында жауаптың бар екенін де ұмытпаған жөн шығар. Жалпы Ә.Қоңыратбаев диалогтан гөрі монологқа ерекше мән берген. Қай жырдың тіліне талдау жасаса да монологты ерекше атап отырады. Мысалы: “Монолог геройлардың ішкі ой-сезімдерін, қуаныш-қайғысын білдіреді. Тыңдаушы әрбір геройдың ішкі жан дүниесін көріп тұрғандай болады. Эпостық жырдың ең бір қызықты, әсерлі жері – осы монологтар. Монолог адамды тірілтіп, көз алдыңа келтіреді”–деп, аса ыждаһаттықпен түсіндіреді [5, 172-б.]. М.Әуезовтің кейіпкерді “сөйлету” тәсілін Ә.Қоңыратбаевтың “монолог” деп атауы сондықтан болса керек. Жырда ұзақ диалогтар кездесіп отырады. Оны біз монолог дей алмаймыз.                                                                      

Қаһармандық эпос үлгілеріндегі батырлардың Құртқа, Гүлбаршын, Ақжүніс секілді жарларының өзіндік даралық сипаттары олардың өзге кейіпкерлермен сөйлескен сөздері арқылы да танылады.

Батырлық жырлардағы бірнеше кейіпкерлердің қатысуы арқылы (полилог) жүзеге асатын диалог (аралас)  тәсілінің оқиға сюжетін дамытуға дәнекерлік жасап, олардағы кейіпкерлердің қарым-қатынасының қалай шиеленісіп, қалай өзгеріп, өрістеп отырғанына мән берілді. Мәселен, Алпамыс батырдың ата-анасымен, қарындасымен қоштасулары, бірінің сөзінен екіншісінің сөзінің мәні де, көркемдігі де арта түсетіні, олардың батырға айтқан өкпе-назынан ішкі сырларына ерік берулері диалог арқылы айқын көрінеді. Кейіпкердің ішкі жан дүниесін терең аша білетін  көркемдік компонент диалог сол кезеңдегі өмір шындығын, батырдың қоғамдағы рөлін, оның сыртқы тұлғасын да, ішкі психологиялық дүниесін, сана-сезімін, мінез-құлқындағы ерекшеліктерін де шегіне жеткізіп, шебер бейнелейтіндігі айқындалды. Мұндай сұрақ-жауап түрінде келетін диалогтың эмоциялы болуы жырға тән жанрлық қасиет екендігі анық.

Жырлардағы халықтың сөйлеу тілінің лексикасын, тұрақты сөз тіркестерін, тіл байлығын шебер пайдалану арқылы шығарманы көркемдеу мақсатына қол жеткізілетіні, көбіне, диалог, яғни кейіпкерлердің ауызекі сөйлеу арқылы жүзеге асатыны нақты мәтіндер арқылы дәлелденді. Батырлық жырлардағы айтыс-диалогтар арқылы оқиғаны дамыту, кейіпкерлердің сөз саптауына, сөйлеу ерекшелігіне мән беру т.б сияқты композициялық тәсілдерді айқындайды.

Көркем прозадағы психологизмді зерттеп жүрген Г.Ж.Пірәлиева жырдағы кейіпкерлер бойында кездесетін психологиялық ерекшеліктер диалог арқылы көрініс табатынын айта келіп: “Эпостық жырларға тән тағы бір құбылыс – қандай бір қуанышты хабарды да алдын ала, психологиялық дайындық жасап барып жеткізу тәсілі. Айталық, Алпамыс батырдың мал бағып жүрген шешесіне дуана болып келіп, өзінің тірі екенін естіртуі, Қобыландының анасына бөгде кісі болып, хабарын алған соң ғана айтуы – соның айғағы” – дейді де, “Бала мен ананың сұрақ-жауап (диалог) түрінде тілдесіп, көрісуі шығарма шырайын ендіріп, эпостың жанрлық, стильдік ерекшеліктерін айқындап тұр” деп түйіндейді [12,167]. 

Жырды әңгіме еткен кезде тікелей мәтіннен басқа тыңдаушы және жыршының бар екенін де ұмытпауымыз қажет. Бұларсыз жыр өмірге келмесі анық. Үш жақты байланыстың болуының өзі – жырға қандай әсер береді, тыңдаушы не қызмет атқарады, айтушының көрсеткіші нені аңдатады деген сұрақты туындатады.

         Жұмыста фольклордағы тыңдаушы мен орындаушы арасындағы байланыстың, яғни диалогтың кәдімгі біздің түсінігіміздегі кейіпкерлерді сөйлету тәсілінен тыс өзгеше ерекшелігі бар екендігін айтуға болады. Жырды жеткізуші жырау, жыршы мен жырды тыңдарманның таңдайын қақтырарлықтай шеберлік орындаушының міндеті екендігін, олардың бір мақсаттағы қызметі – шығармашылық әріптестікті тудыратынын М.Бахтин, В.Виноградов, А.Потебня, Д.Лихачев т.б шетел ғалымдарының пікірлеріне сүйене отырып, өз ойымызды білдірдік.

“Тыңдаушы – ауызша орындалатын көркем шығармаға құлақ түруші, ден қоюшы, көңіл беруші” [13, 210-б.].

“Тыңдаушы категориясы – автор категориясы сынды философиялық, эстетикалық, қоғамдық - саяси категория” [14, 8-б.].

Тыңдаушының бар ынтасын өзіне аудару үшін жасалынған іс-қимыл қай жырауға да таңсық емес. Бірақ, сөз бен іс-әрекет сай болмаса қырағы көрермен байқап қояды. Ұнамаған тұстарын ашық айтып, сол жерде сынға алады. Осыған байланысты айтылған М.Әуезов,  Ы.Дүйсенбаев, Ш.Құсайынов, Р.Бердібайдың, С.Бахадырова, О.Нұрмағамбетова, Ж.Әбіл, Б.М.Жүсіпов, Қ.Нұрланова, С.Н.Азбелев   сынды зерттеушілердің пікірлері диссертацияда назарға алынды.

    Және осы үш эстетикалық категория (жыршы-тыңдарман-орындаушы) арасындағы шығармашылық байланысты біршама зерттей келіп, олардың өздеріне тән ерекшеліктері бар екендігін анықтадық:

1. Жыршылардың жырдағы диалогты өз дәрежесінде сөйлету тәсілі көбіне орындаушылық шеберлікке байланысты екені, әсіресе, тыңдаушының ықыласын, ой-санасын ояту, сезіміне түрткі болу, сөйтіп осы үштік одақта жанды байланыс болу керектігі алға тартылды.

2. Шығарманың орындалу барысында дауыс құбылту, бет-әлпеттегі мимикалық құбылыстардың әсерлі болуы, оларды шебер пайдалана білу керектігі, айтылып отырған ойларға тыңдаушының көзқарасын тудыруы, екі жақтың бір-біріне реакцияларын білдіруі т.б.с. сияқты көптеген компоненттердің бірігуі арқылы ғана шығармашылық әріптестіктің жолға қойылатындығына көңіл бөлінді.

3. Репликаның бір ғана кейіпкердің сөзі болмай, оқиғаға көптің қатысуымен  көптің сөзі болып келуі және осындай қағытпа сөздердің сюжетті дамытуға, жырды ұзартуға, орындаушының шабыты мен ынтасын оятуға дәнекерлік жасайтын диалогтың көркемдік қызметі анықталды.

4. Орындаушы (айтушы) мен тыңдаушы байланысы диалогты коммуникативті, ойды хабарлау құралы ете отырып, тыңдарманға ой тудырған сауалдарына жауап беру арқылы диалогтың қызметін арттырады. Яғни, жыршылық дәстүрдегі диалогтың міндеті ерекше деген ой тұжырымдалды.

5. Жырдың ұрпақтан-ұрпаққа жетуі – осы екі арақатынастың, яғни диалогтың нәтижесі екендігі, ол болмаса елді қызықтырған жырды шеберлікпен орындап, тыңдарманға жеткізе алмаған орындаушы өз міндетін орындай алмай диалогты тудырушы тұлғаға жете алмасы анық екендігі айтылды.

Қазақтың отбасы фольклорындағы диалогтың атқаратын қызметі” атты екінші бөлімде тұрмыс-салт жырларындағы диалогтың көрінісі сөз болады. Бұл жанрлардың ішінде адам өмірінің барлық кезеңдеріндегі салт-дәстүрлерге байланысты туындаған тұрмыс-салт жырларының ең  алдымен  ауызға ілінуі – заңдылық.

Солардың ішінде диалогтың ерекше қызмет атқаруы үйлену ғұрпына қатысты өлең-жырларда байқалады. Үйлену ғұрпына байланысты салт-дәстүрлерді біраз ғалымдар театр сахнасына ұқсатады. Оның да өз себептері бар. Ең бірінші себебі, ғұрыпқа халықтың психологиялық және физиологиялық бейімділігі десек, қателеспейміз. Дегенмен, ғұрыптық жырларды драмалық фольклор деп қарастыратын болсақ, онда драма жүрген жерде міндетті түрде диалог болады. Бірақ, диалогтың жасалу жолы қалай көрініс табады? Міне, біз осыған жауап іздейміз. Фольклордың драмалық белгілері бар екендігін көрсеткен М.Бахтин, Б.Уахатов, Г.Ж.Болатова сынды ғалымдардың пікіріне диссертацияда кеңінен тоқталдық. Отбасы фольклорындағы жырлардың орындалу ерекшелігі туралы айтқан А.Байтұрсынов, М.Әуезов, С.Мұқанов, К.Ісләмжанұлы, М.Жармұхамедұлы, Ж.Әбіл пікірлеріне сүйендік.

Қыз ұзату тойында айтылатын жар-жар, сыңсу сияқты өлеңдердің диалогпен, хормен орындалатындығын атап өту шарт. Той – қазақтың қазынасы. Тойдың жақсы өтуі той бастаушы жігіт пен қыздардың қабілетіне байланысты. Жалпы “той бастар” сөздері монологқа құрылады. Дегенмен “той бастар” өлеңінің диалогқа да құрылған түрі аракідік кездесіп қалады. Ол міндетті түрде тойды жүргізуші қыздар мен жігіттердің өлең сөздерінен немесе кезектесіп орындайтын хорынан тұрады.

Қ.Ісләмжанұлы: “...кезектесіп хормен айтатын той бастардың табиғатында ... жеке адам айтатын той бастардың негізгі құрылымы сақталады. Бірақ, мұнда қыздар өлеңі ұзатылатын қызға, оның ата-анасына қарай бұрылса, жігіттер жағы қызды жұбата отырып жігіт жағын жақтай сөйлейді” – дейді [1, 137-б.]. Мұндай өлеңдер табиғатынан да жұптық тай-талас көрінісін байқаймыз.

Көрермен болып жатқан әрекетке сырт қарай алмайды. Тойдың шырайын келтіру үшін барынша халық көңілді болуға тырысады. Сол үшін де тойдағы қызықтарға әркім өз үлесін қосады. Демек, той бір адамның өнерімен шектелмейді. Көпшіліктің коммуникациясы арқасында қызық жалғасын табады деген сөз.

А.Н.Веселовский: “Древнейшее исполнение песни, соединенной с музыкой и действием, было хорическое, оставившее свой далекий след и в некоторых явлениях поэтики современной” [15, С. 81] – деп жазады.

Осыдан-ақ фольклор мұраларындағы диалогтардың мазмұны бір болғанымен, әр халықта әр түрлі ерекшелігімен көрінетіндігін байқауға болады.

“Жар-жардағы” жігіт пен қыздың диалогы өлең түрінде көрінеді. Бірақ диалог анық емес. Жігіттің қойған сұрағына қыз нақты жауап бермейді. Ол өзінің ішіндегі шерін ғана айтып отырады. Зерттеуші М.Жармұхамедұлының: “Бұларда жүйелі мазмұн, логикалық байланыс көп сақтала бермейді” [16, 10-б.] – деуінің себебі сондықтан болса керек. Бірақ жар-жардың ерекшелігінің өзі осында. Диалог өнер таласының жемісі емес, немесе сөз жарысы емес, ол әдет-салтты, наным-тілектерді орындауға арналған. Бірақ, оның үйлену ғұрпына қатысты айтылатын, өзіндік саз-әуені, жауаптасу-диалог түрінде орындалатын өзіне тән поэтикалық формасы бар.

Жар-жар екі адамның айтысы арқылы да, хор арқылы да, сонымен қатар екі жақтың бөлініп (қыздар мен жігіттер) өлең айтуы және екі адамның өлеңінің қайырмасына ғана қосылу ерекшелігі жар-жардың көп құрылымдылығын танытады. Бірақ, қайсы түрін алсаңыз да диалог арқылы жасалғанын аңғару қиын емес. Мұның негізі – ежелгі дәуірдегі жұптық тартыста жатқанын К.Ісләмжанұлы нақты айтады [1, 139-б.].

“Жар-жар” сөзінің қайталануы – оның ең басты ерекшелігі екендігін де ескерте кеткеніміз жөн. Бұны диалогтың берілу формасы дейміз. “Диалогпен келетін өлеңнің “жар-жар” аталып, әр жол сайын сол сөздің қайталанып отыруының да үлкен мәні бар”, [16, 9-б.] – дейді айтыс жанрын зерттеуші М.Жармұхамедұлы.

 Диалогтың өлең түрінде ғана емес, арнайы әуені бар ән түрінде де құрылатындығы байқалады. Диалог жаттанды өлең түрінде құрылады, тек бірлі-жарым жекелеген сөздері ғана өзгеріп отырады. Диалогтың алғашқы екі жолы тақырыпқа да байланысты емес, бұл тек соңғы жолдарға дайындық іспетті, тек ұйқасы сай келсе болғаны. Сонымен қатар диалогтардың жаттап алуға ыңғайлылығымен қатар әзілге құрылғандығын да басып айта өту қажет.

““Жар-жар” арқылы шындықты ашып айтқан ақынның сөзін тыңдаушылар (көрермендер) еңкілдеп жылап, қыздың басындағы мұң мен зарына ортақтасады. Міне, жар-жардың өзі үйлену салтындағы программалы репертуар екені көрініп-ақ тұр” [17, 39-б.]. Диалог арқылы адамның психологиялық ерекшеліктері байқалады. Олардың мінез-құлқы, кеткелі тұрған қыздың жай-күйі, ішкі жан дүниесіндегі алай-дүлей сезімдер – бәрі сол диалогта анық айтылады.

Фольклордағы диалог бірде кейіпкердің өз атынан тура мағынасында айтылса, енді бірде басқа біреудің атынан, кейде тіпті осы өлеңді айтып отырған ақын атынан баяндалады. Демек, диалог қыздың мұңы болғанмен, оны орындап тұрған – өзге кісі, яғни басқаның атымен беріліп отыр. Бұны фольклордағы диалогтың жасалу жолы десек қателеспейміз. Жар-жарда диалог анық, нақты көрініс табады.

Сыңсудың орыс, башқұрт, поляк, чех және болгар халқындағы көрінісі туралы Д.М. Медриштің, Ю.М.Соколовтың, В.П.Аникиннің айтқан пікірлеріне сүйене отырып, қазақ сыңсуымен салыстырдық. Нәтижесінде, атауы өзгеше аталғанмен мағынасы ұқсас екені анықталды.

              Қазақтың сыңсуы ұзатылғалы отырған қыз бен шешесінің көрісуінен басталады. Қасындағы әйелдер де қызбен сыңсып қоштасады. Сыңсуда да хормен айту дәстүрі бар. Сыңсу монолог түрінде көбірек айтылса, кейде диалог түрі де кездесіп отырады. Сыңсу – күйеуге кетіп бара жатқан қыздың елін, жерін, туған-туысын, ауыл-аймағын, дос-жарандарын, ата-ана, бауырларын қимай айтатын өлеңі. Өлеңнің әуені де болуы мүмкін. Жалпы сыңсу негізінен баяндауға құрылады. Бірақ кейде қыздың сыңсуына шешесі не жігіт жақтан келген жастар жұбату өлеңін айту арқылы диалог құрылады. К.Ісләмжанұлы: “Қыз ұзату тойында айтылатын жар-жар, сыңсу, көрісу сияқты өлеңдердің диалогпен, хормен орындалатындығын атап өту шарт” [18, 86-б.] – дейді. Сыңсу айтылған кезде ауылдың ақындыққа қабілеті бар жігіт-қыздары да бар өнерін жұмсайды. Сыңсу айтушы қыз жақ пен жігіт жағынан келген жұбатушылар диалогы басталып кетеді.

Қазақтың өсиет-насихатқа құрылған тұрмыс-салт жырларының бірі – беташар. Осы тұста біздің зерттеуімізге тікелей қатысы жоқ дегеннің өзінде диалогтың орны байқалып қалатыны сөзсіз. Тыңдаушы мен орындаушының арасындағы тығыз байланыс мұнда да бар. Бұл біз айтып отырған тосын пікір емес. Мәселен, К.Іслімжанұлы: “Тіпті, беташардың өзінде де диалогтық сипаттың бар екендігін (сөзбен болмаса да, келін мен бет ашушының, келінмен немесе беташушымен жиылған жұрттың арасындағы ишаралық қарым-қатынас) аңдау қиын емес” – деген. [1, Б. 129-130]. Беташар – қазақ салтының әдемі көрінісі. Босағадан жаңа аттап басқан  келіннің тәрбиесі осында айтылған сөздерден басталады. Демек, айтылған насихатты ишара арқылы қабыл алған келіннің жауабын диалогтық байланыс деуімізге болады.

Лирикалық шығармалар қатарына жататын естірту, көңіл айту, жоқтау сияқты жерлеу салтына байланысты өлеңдер тобы да – драмалық элементтері басым шығармалар. Жалпы бұл өлеңдер халықтың топталған жерінде айтылғанымен, мұнда диалог онша көрініс таба бермейді.

Ұлұқ жыршының Жошы өлімін Шыңғыс ханға диалог түріндегі естіртуіне С.Қасқабасов “Қазақтың халық прозасы” атты монографиясында жан-жақты тоқталған [2, Б.136-137].  Осыған ұқсас диалогқа құрылған “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырында Сарыбайдың өлімін тазшаның ханымға естіртуін де айтуға болады. Естіртудің  бұл үлгісі де өзге де естіртулердегідей қайтыс болған кісінің жаманат хабарды бірден емес, біртіндеп сезінуін қамтамасыз ететін тұспалдауларды айтудан басталады. Соған орай қаралы жағдай басына түскен адам да қасіретті сезінуге дайындала бастайды. 

Бір байқағанымыз: көңіл айту, естірту диалогқа құрылса, жоқтау баяндаудан тұрады. Әрине, естірту мен көңіл айту бірде өлең сөз арқылы жүзеге асса, енді бірде қара сөзбен беріліп отырады. “Жар-жар” немесе “Бәдік” сияқты айтыс түрінде емес, сұрақ-жауап түрінде айтылады. Диалог мұңды, қаралы сөздерден тұрады.          

Г.Ж.Болатова: “Дей тұрсақ та, бұлардың ішінен кейбір өлеңдерді, мәселен жерлеу салтпен байланысты айтылатын естірту, көңіл айту, арыздасу сияқты өлеңдердің тақпақтап айтылатыны да - шындық. Сонымен қатар сәбилерге арналған салт өлеңдеріне жататын уату өлеңдерінің көпшілігі диалогқа құрылып, жай тақпақтап айтылған” [19, 8-б.] – дейді.

Тұрмыс-салт жырларына жататын бәдік өлеңінің де қазақ өмірі үшін маңызы зор болған. Бастапқы кезде мақсаты бөлек болған бәдік өлеңдері кейін сейілдік мақсатта да  айтылатыны – шындық. Сондықтан сезімге бейім жастардың бас қосқан жерінде бәдік өлеңі айтыс ретінде айтылатын болды.

Бәдік алғашқы кезде магиялық әсер ету мүмкіндігіне байланысты туған. Ол туралы С.Сейфуллин, Ә.Қоңыратбаев, Б.Абылқасымов, Б.Уахатовтар зерттеулер жүргізген. Бізге керегі, әрине, көпшіліктің қатысуымен болған бәдік түрі. Демек, мұнда диалог жиналған қауымның қатысуымен ұйымдастырылады. Жиылған жұрт екіге бөлініп, айтыс түрінде өлең айтады. Сонымен қатар, диалогтың адам дертін ғана емес, малдағы індетті жою үшін де құрылғанын байқаймыз. Бақсы сарыны, жылан-шаян, қарақұрт, бүйі шаққанда айтылатын арбау өлеңдері де бәдік жырына жатады.

  Б.Абылқасымов: “Бәдіктің диалогқа құрылған текстерінде айтыстағыдай қыз, жігіттің есімі аталмайды, сол арқылы ол айтыстан ерекшеленеді де. Бәдіктегі қыз бен жігіт өнер жарыстыратын тұлғалар емес, дәстүрлі ғұрыпты орындаушылар ғана” [20, 40-б.] – дейді.  Тағы бір ескеретін нәрсе, диалог тек қыз, жігіт деп бөлінбей, сол жиынға қатысқан жұрт талғамай, өз еркінше алып, айта беретін болған. Өлең соңында “көш“, “бәдік” сөзінің қайталануы диалогтың сөзі жеңіл  әрі жаттанды екенін көрсетеді.

Бәдіктегі диалогтың әуен-сарынға құрылуы, оның көркемдігін ерекшелендіре түседі. Біз бұл көріністі көре отырып, сахналық қойылымды еске түсіреміз.

Диалог қазақ халқының бірқатар ойындарында да елеулі қызмет атқарады. Кейде хормен, кейде екі адамнан немесе екі топқа бөлініп орындалатын ойын түрлері қара сөзге де, өлең сөзге де лайықталып жасалатынын мысалдар арқылы көрсеттік. Балаларға арналған “Айгөлек” ойыны да өлең сөзге құрылған диалог екенін ескерте кеткен жөн.

Балаларға арналған диалогқа құрылған өлеңдер ғалымдар тарапынан біршама зерттелген.

         Диалогтың баланың болашақ өміріне де әсері зор. Егерде өлеңді диалог арқылы емес, жай өлең түрінде берсе, баланың санасына жету-жетпеуі екіталай. Қойылған сұраққа жас жеткіншектің өзін жауап бергізу арқылы диалог жасату баланың өз бетінше ойлауына, еңбектенуіне талпындырады. Демек, диалогтың қызметі бұл жерде жоғары. Тағы бір айтатын нәрсе, ойындық өлеңдерде диалогты шығарушы ата-аналар. Себебі, бір дарынды бала болмаса, негізгі ойынның авторы үлкендер болып келеді. Егер өлеңді тек бір ғана бала айтып қоя салса, екінші балаға ол түсініксіз болып қалады және қызықсыз. Өлеңнің диалог арқылы жасалуы баланың өлеңге деген ынтасын оятады. Балалардың өлеңдері ойындарға, яғни іс-әрекетке құрылады.

Ал, жаңа туылған нәресте айтылған ойларды қайдан ұға қойсын? Тек оның айтылу интонациясы, ырғағы, әуені баланың шартты рефлексіне әсер етеді. Бұл өлеңде арнайы әуен болмағанымен, сарын бар. Балаға осы әсер етеді. Демек, ана өзі сұрақты қойып алып, жауабын өзі айтып отырады. Тәжірибе көрсеткендей нәрестенің өлеңді кәдімгідей түсініп, қабылдауы оның өзінше ишара білдіргені байқатады.

Егерде ойын өлеңдердің сөзі болмаса, біздің де тақырыбымыздан алшақ болар еді. Сөздің бала тәрбиесі үшін маңызы зор. Баланың тез дамуына монолог өлеңдерге қарағанда диалогтың тигізер әсері мол.

Қазақ поэзиясының ең маңызды салаларының бірі айтыс екені белгілі. Он томдық “Қазақ әдебиеті” атты еңбектің бірінші томында: “Қорыта айтқанда, жалпы айтыс фольклорлық және ақындар айтысы болып екі түрге бөлінеді”, – деген ғылыми тұжырым жасалып [21, 694-б.], фольклорлық айтыстар аясында бәдік айтысы, өлі мен тірінің айтысы, мал мен адамның айтысы, мысал айтысы және қыз бен жігіт айтысының авторлары белгісіз үлгілері, Махмұт Қашқаридың “Диуани лұғат-ит түрік” атты кітабындағы жаз бен қыстың айтысы қарастырылған. Диссертациялық жұмыста ұлттық фольклортану ғылымындағы жаңа ғылыми көзқарастар арнайы қарастырылып, басшылыққа алынды.

Қазақтың  халық  прозасы  жанрларындағы диалогтың орны” деп аталатын үшінші бөлімде қазақ ертегілеріндегі диалогтың қызметі сөз болады. Жырдағы диалог елдің жайын, отандық проблемаларды шешу үшін қолданылса, ертегідегі диалог тұрмыстағы күнделікті мәселелерді көтереді. Жырға қарағанда ертегідегі диалог анағұрлым қарапайым болады. Диалогтардың жасалу жолдары қара сөзбен, аракідік өлең сөзбен де беріліп отырады. Оларды хайуанаттардың айтысынан да таба аламыз. Жырдағы диалогтар ұзын-сонар жыр жолдары арқылы берілсе, ертегіде нақты сұрақ-жауап арқылы көрінеді.

Эпостағы сияқты халық прозасы жанрларында да, әсіресе, ертегілерде сюжетке арқау болған оқиғалардың өрбуіне сөз-мотивтердің, оның ішінде диалогтардың айрықша қозғау салатынына нақты талдаулар арқылы көз жеткізуге болады. Бұл тұрғыдан алғанда, арнайы көркемдік мақсат негізінде қалыптасқан поэтикалық ұстанымның нәтижесі болып табылатын ертегілердегі диалогтардың өзгешелігі сан қырлылығымен өздеріне айрықша назар етуді қажет етеді.  

С.Қасқабасов  фольклорлық проза шығармаларын айтылу мақсатына қарай танымдық (познавательный), мағлұматтық (информативный) және көркемдік-тәрбиелік (эстетический-воспитательный) деп үш топқа бөліп [2, 32-б.], алдыңғы топқа мифтің барлық түрі, кейбір аңыздар, екінші топқа хикая, меморат-әңгіме жататынын, ал, үшінші топқа классикалық  ертегілердің барлық түрі кіретінін атап өтеді [2, 32-б.]. Халық прозасы жанрларындағы жоғарыда аталған үш түрінің айтылу мақсатына қарай айырмашылығының болуы олардағы диалогтардың сипатына ықпал етеді. Бұл мәселе диссертацияда нақты көркем мәтін негізінде қарастырылады. Жырда диалогтың оқиғаны өрбітудегі қызметі ерекше көрінсе, ертегіде ол мінез ашу үшін атқаратын міндетімен ерекшеленеді.

Қазақтың хайуанаттар туралы ертегілерінің көркемдік ерекшеліктерін саралап көрсету барысында М.Әуезов: “Әңгімелену ретіндегі тіл кестесіне қарағанда бұл ертегілер қиял-ғажайып ертегілерінен басқаша келеді. Бұнда  хайуанаттарды бір-бірімен тілдестіру, әңгімелестіру көп. Әсіресе көп сөйлейтін түлкі, байғыз, қасқыр сияқтылар… Хайуанаттар жөніндегі  ертегілердің үлкен бір ерекшелігі: түр байлығымен қатар әңгімелеген тіл байлығы бұл топтағы ертегілердің стильдік, көркемдік ерекше қалпын танытады” – деп жазған [4, Б. 29-30.].

Ал, В.Я.Пропп орыстың хайуанаттар туралы ертегілерінің ерекшеліктерін сараптау барысында хайуанаттарға қиял арқылы таңылған қасиеттердің бірі әңгімелесуге үйірлік екенін: “... Волк прежде чем броситься на свою жертву, долго с ней разговоривает” – деп аңғартады [22, С.302]. Бұл – қазақтың да хайуанаттар туралы ертегілеріне тән сипат.

Айталық, “Мүшел”, “Хайуанаттардың жыл басына таласуы”, “Үркер” сияқты ертегілердегі диалогтардың танымдық та ғибраттық, тәрбиелік те қызметі айқын аңғарылады.

Ресей зерттеушілері В.П.Аникин [23], Ю.Г.Круглов [24] ертегілерді зерттеу барысында жануарлар мен кейіпкерлер арасындағы қақтығыстарға, сөйлесу түріне арнайы тоқталған.

“Түлкі мен Қырғауыл”, “Түлкі, арыстан, қасқыр”, “Түлкі және бөдене”, “Арам түлкі жайында”, “Сазайын тартқан түлкі”, “Түлкі, қараторғай және қарға”, “Түлкі, қойшы, аю”, “Қасқыр мен кісі”, “Түлкі, тасбақа және кене” және өзге де ертегілерде әділдік қиянаттан үстем түсіп жатады. Көркем шығармалардағы қақтығыстардың осылайша оң шешімдерін тауып жатуының ең басты себебі – фольклор туындыларын шығарушылардың және оларды ел арасында айтып, таратушылардың, халықтың ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінде қалыптастырған моральдық  ұстанымдар да жатыр. Ертегіде кейде жануарлар мен адамдар арасында сұхбаттар жүреді (“Қасқыр мен кісі”).

Эпостағы сияқты кейіпкер мінездерінің жақсы-жаманы диалог барысында анық көрініс табады. Түлкінің қулығы немесе қасқырдың аңқаулығы олардың іс-әрекеті немесе әңгімесі арқылы танылады. Әсіресе, хайуанаттар туралы ертегілерде тілдестіру, сөйлестіру, әңгімелестірудің көп екені анықталды.

Хайуанаттар жөніндегі ертегілерде жануарлардың адамша сөйлесуі, әр түрлі хайуанаттардың бір-бірімен, тіпті адамдармен еркін түсінісуінің сырын әркімнің-ақ білгісі келіп, соған жауап іздегені хақ. Ғалымдар бұл құбылыстың түп-тамыры ежелгі адамдардың ықылым замандардағы мифтік түсініктерінде жатқандығын анықтаған.

Қазақтың тұрмыс-салт ертегілерінде халықтың ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінде жинақтаған даналық пікірлері кейіпкерлер арқылы көрініс береді. Бұл ретте халық ертегісі ақыл-өсиет түрінде келеді және оларды өмір жолына енді түсе бастаған жастарға арнайды; оларды пайдалы еңбек арқылы тәрбиелеп, қоғамға керекті азамат етіп шығару жайын қарастырады.

Адам қоғамында орын алған келеңсіз құбылыстарды аямай шенеу арқылы жоюды көздеуге байланысты туындаған сатиралық ертегілерде де диалогтың зор жүк арқалайтыны, айрықша маңызға ие екені баршаға аян. Өйткені бұл туындылардың бас кейіпкерлерінің жағымсыз тұлғаларды жеңуінің басты құралы тіл болып табылады.

Қазақтың батырлық ертегілерінде де диалог алуан түрлі маңызды қызмет атқарады. Ертегінің бұл жанрында да диалогтардың оқиғаны өрбітуде атқаратын қызметі зор. Осы жағынан алғанда, батырлық және қиял-ғажайып ертегілердегі диалогтардың табиғатында ұқсастық бар.

Әр жанр үлгілерінің поэтикалық құралдарының арасындағы айырмашылық ондағы кейіпкерлердің  сұхбаттасқан сөздерінің сипатына да әсер етеді. Бұған ең алдымен шығармалардың айтылу мақсаты, жанрлық ерекшеліктері шешуші ықпал ететіні анық.

Танымдық және мағлұматтық мақсатта айтылатын халық прозасы үлгілерінде де диалогтың маңызына айрықша мән беріледі. Мысалы, бірқатар мифтерде табиғаттың әр алуан құбылыстарына әуел баста диалог арқылы айтылған сөздердің шешуші рөлі ықпал еткені айтылады.

Кейбір хикаяттар бас кейіпкердің өзінен мән-жай сұраған тыңдаушысына өз басынан өткен қызық оқиғаны баяндау түрінде болатыны белгілі.

Қазақ прозасының бірінші және екінші топтағы шығармаларында баяндалған жәйттерді халық шындық деп білген. Осындай ерекшелік аңыздардағы диалогтар жөніндегі халықтың түсінігіне де тән. Мысалы, Абылай мен Қалдан Сереннің арасындағы әйгілі диалогтың тарихи шындық екендігіне қазақ халқы қалтқысыз сенеді.

Алдыңғы екі топқа енген туындылардан үшінші топқа енетін ертегілердің көркемдік тұрғыдан да бөлектенетіні соңғылардағы диалогтардың тіл кестесінің танымдық, мағлұматтық мазмұндағы туындылардағыдан көркем болып келетіні де – анықталған  факт. Бұл тұрғыдан келгенде, олармен Жиренше, Қарашаш және өзге де қазақ шешендері туралы аңыздардағы диалогтардың көркемдігі ғана теңесе алады.

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

         Диалог күрделі тілдік категория болуымен қатар сөз өнерінің ең негізгі де маңызды көркемдік әдістерінің бірі болып табылады.

Сөз өнері туындылары тегіне қарай “лирика,” “эпос” және “драма” түріндегі үш жанрға бөлінетіні баршаға аян. Бұл жанрлардың ішінде драма жанрының диалогқа негізделгенін түсіндіріп жатудың қажеті бола қоймас, оқиғалар баяндау тәсілі арқылы суреттелетін поэзиялық, прозалық үлгілерінде де диалогтың үлес салмағы зор екені дау туғызбайды. Сонымен қатар халық лирикасының жар-жар, бәдік айтысы, өлі мен тірі айтысы, адам мен жануардың айтысы, сұрақтама, қызықтама және тағы сол сияқты диалогсыз елестету мүмкін емес жанрларымен қатар, әдетте, монолог түрінде орындалатын көптеген үлгілерінде диалог араласып, елеулі рөл атқаратын жағдайлар жиі байқалады.

Қаһармандық эпос және  ғашықтық жырларға талдау жасау барысында диалог арқылы ұқтырылатын  көне дүниетаным, ежелгі наным-сенімдер көріністеріне де назар аударылды. Соның нәтижесінде тағдырдағы жазу, сөздің магиялық күші, дәстүрді құрметтеу, бұлжытпай орындау мәселесіне қазақ фольклорының өзге үлгілеріндегідей қазақ жырларында да айрықша мән берілетіні ғылыми тұрғыдан дәлелденді.

Фольклор үлгілерін халық арасында орындаушы өнерпаз бен тыңдаушылардың қарым-қатынасы осы уақытқа дейін қазақ фольклортануында арнайы жазылған монографиялық еңбек аясында қарастырылған емес. Біздің жыршы мен тыңдаушылардың арасындағы диалогқа тоқталуымыздың өзі ­– осы олқылықты ескергендіктен.

Диалогтық пішін қазақтың халық лирикасының тұрмыс-салт жырларынан өзге түрлеріне де, оның ішінде балалар фольклорының үлгілеріне де тән. Бұл өлеңдердің диалогқа құрылуы олардың әсерлілігін, санаға қонымдылығын және драмалық сипатын арттырған.

Қазақ халық ауыз әдебиетінде  бүгінге дейін жетіп келе жатқан, дамыған айтыс  ­– таза диалогтың жемісі. Сөзбен сайысқа түскен екі ақынның диалогы ешкімнің түсіндіруінсіз, анықтама беруінсіз жеткен диалог екені сөзсіз. Демек, айтыстың тууына себеп болған тұрмыс-салт өлеңдеріндегі жар-жар, сыңсу, беташар, тойбастар, бәдік сынды жырларда да диалог әр түрлі қызмет атқарады. Бірінде диалог екі жақтың хормен орындалуы арқылы көрінсе, бірінде ишара (беташар) арқылы да көрініс табады.

Қазақтың балалар фольклорындағы ойын өлеңдердің көбі диалогқа құрылған. Тек бесік жыры, уату өлеңдері ғана монологты келеді. Және диалог, әрине, тікелей ата-ананың көмегімен жүзеге асады. Халқымыздың ұлттық ойындарының құрылысын зерттегенде оның екі түрлі жолмен жасалатынын байқаймыз. Бұл ойындардың бір бөлігі іс-әрекетке негізделсе, екінші бөлігі сөзге негізделеді. Осы, сөзге негізделген ойын түрлерінің басым көпшілігі диалогтан тұрады. Соның ішінде екі жақтама хормен орындалатын диалогтар ойын түрлерінде көбірек орын алған.

Қазақ халық прозасындағы жақсыдан үйрену, жаманнан жирену сияқты өмірдің мәңгілік тақырыптары кеңінен талданып, оның тәрбиелік, танымдық мәні мен мағынасы терең сөздер арқылы айқындалады. Әр жанр үлгілерінің поэтикалық құралдарының арасындағы айырмашылық ондағы кейіпкерлердің  сұхбаттасқан сөздерінің сипатына да әсер етеді. Бұған ең алдымен шығармалардың айтылу мақсаты, жанрлық ерекшеліктері шешуші ықпал ететіні анық.

Сондай-ақ, зерттеуде фольклордағы қарапайым ауызекі сөйлесу деп  ұғынылатын адамның қарым-қатынасының (диалогтың) көркемдік ойлау жүйесінде күрделеніп, өзгерген  даму динамикасы арнайы қарастырылды.

Адамның ой-санасының өсіп-өзгеруіне сай жаңа сатыға көтерілген диалогтың мағынасы артып, көркемдік қызметі күрделенгенін байқаймыз.

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

      1 Ісләмжанұлы К. Қазақтың отбасы фольклоры. – Алматы: Арыс, 2007. – 332 б.

     2  Қасқабасов С.А. Қазақ халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 558 б.

     3 Қазақ әдебиеті: Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Аруна Ltd.  ЖШС, 2005. – 576 б.

     4 Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. 28-Т. – Алматы: Жібек жолы, 2007. – 440 б.

     5 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және тюркология. – Алматы, 1987. – 368 б.

     6 Қасқабасов С.А. Жаназық: Әр жылғы зерттеулер. – Астана: Аударма, 2002. – 584 б.

     7 Әзібаева Б. Кіріспе мақала // Шеризат-Гүлшат. Ғылыми басылым. Томды құрастырып, кіріспе мақала мен ғылыми түсініктемелерін жазған Б.Әзібаева. – Алматы, 2001. – 296 б.

     8 Рақымов Б.С. Тарихи жырлардың поэтикасы. Филол.ғ.канд.ғыл. дәр. алу үшін дайындалған диссертация. –  Алматы, 2000. – 298 б.

     9 Қазақ фольклорының поэтикасы: – Алматы: “Ғылым” ғылыми-баспа орталығы, 2001.- 250 б.

     10 Әзібаева Б. Қазақ дастандары. – Алматы: “Баспалар үйі” акционерлік қоғамы, 2009. – 288 б.   

     11Бердібаев Р. Қазақ эпосы (жанрлық және стадиялық мәселелер). – Алматы: Ғылым, 1982. – 232 б.

     12Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем). – Алматы: Алаш, 2003. – 328 б.

13  Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240  б.

     14 Кенжеғараев Н.Ж. Қазақ әдебиетіндегі автор мен тыңдаушы (ХV-ХVІІІғғ). – Филол.ғ.канд.ғыл. дәр. алу үшін дайындалған диссертация. – Түркістан, 2007. – 139 б.

      15 Веселовский А.Н. Историческая поэтика. – Москва, 1989. – 406 с.

     16 Жармұхамедов М. Айтыс. – Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы, 1990. – 52 б.

     17 Әбіл Ж. Қазақ комедиясы: Генезисі мен жанры. (Оқу құралы) – Алматы: Ғылым, 2000. – 272 б.

     18 Тал бесіктен жер бесікке дейін: (Қазақтың отбасылық ғұрып жырлары). / Құрастырып, алғы сөзі мен түсініктемесін жазған К. Ісләмжанұлы. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.

      19 Болатова Г.Ж. Салт жырларындағы тәрбиелік үрдістер (Сипаттама және әдеби үлгілер).  – Алматы: Рауан, 1997. – 128 б.

     20 Абылқасымов Б. Телқоңыр. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1993. –176 б.

     21 Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.1. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Қазақпарат, 2008. – 812 б.

22  Пропп В.Я. Русская сказка. Ленинград: Издательство ЛГУ,1984.302 с.

     23Аникин В.П. Русское устное народное творчество. – Москва, 2001. – 726 с.

     24 Круглов Ю.Г. Русские обрядовые песни. – Москва, 1982. – 270 с.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Диссертация тақырыбы бойынша жарық көрген мақалалар тізімі

 

1. Түркі халықтарындағы орындаушылық өнер // Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. –  Түркістан, 2003. – №3. – Б. 78-81.

2. Өзбек халқындағы диалог комедия жанры // Қ.А.Ясауи атындағы    ХҚТУ хабаршысы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. –  Түркістан,  2004. – №1. – Б. 75-79.

3. Диалог комедияның жырау, жыршыға қатысты дерек көздерінің зерттелуі // “Қазақстан Республикасының дипломатиялық және саяси өміріндегі Нәзір Төреқұловтың рөлі” атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Түркістан: Тұран, 2006. – Б. 465-469.

4. Диалог комедияның қулар іс-әрекетіне құрылған дерек көздерінің зерттелуі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы, 2006. – №8-9. – Б. 165-168.

5. Диалог комедия репертуары саналатын ұлттық ойындардың қазақ фольклористикасында зерттелу жайы // Білім-Образование. – Алматы,  2007. –  №2. –  Б. 21-23.

6. Қалжың комедияның зерттелу жайы // Жас ғалым: Студенттердің Х ғылыми-теориялық конференциясының материалдары. – Түркістан, Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ, 2002. – Б. 45-47.

7. Диалог комедияның әнші, ақын орындаушыларына қатысты дерек көздерінің зерттелуі // Қазақстан мектебі. – 2007. – №4. – Б. 45-47.

8. “Қыз Жібек” дастанындағы диалогтың атқаратын қызметі // “Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар дәстүрі” атты Майлықожа Сұлтанқожаұлының 175 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Түркістан, 2009. – Б. 338-342.

9. Диалогтың хайуанаттар жайындағы ертегілердегі қызметі // М.Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институтының 15 жылдығына арналған “Қазіргі таңдағы білім мен ғылымның мәселелері” атты VІ халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. І-том. – Шымкент, 2009. –Б. 192-196.

10. Тұрмыс-салт жырларындағы диалогтың қызметі // VІІІ Әуезов оқулары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Тау-Самал, 2009. – Б. 210-215.

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



РЕЗЮМЕ

 

автореферата диссертации на соискание ученой степени кандидата  филологических наук по специальности 10.01.09 – Фольклористика

 

АДИЕВА ПАКИЗАТ МИНАВАРОВНА

 

Художественная функция диалога в казахском фольклоре

 

Актуальность темы исследования. Национальная фольклористика в период независимости достигла значительных успехов в решении многих проблем истории и теории фольклора и фольклористики. К таковым относятся подготовка Стотомного научного издания фольклорных текстов «Бабалар сөзі» (в настоящий момент уже издано около 70-ти томов Свода), написание коллективной монографии, посвященной истории казахского фольклора с древнейших времен до современности и др.

Вместе с тем имеются темы и проблемы, которые еще ждут своей разработки, например – фольклорный диалог.  Почти все исследователи в своих трудах подчеркивают значимость диалога в фольклорном тексте. К сожалению, до настоящего времени фольклорный диалог не стал объектом специального монографического исследования. Это обусловливает актуальность темы исследования и определяет цели и задачи работы.

  Цель и задачи исследования – изучить роль, выявить особенности структуры, специфику использования и художественную функцию диалога в разных жанрах национального фольклора.

Для достижения обозначенной цели были поставлены и решены следующие задачи:

– дать аналитический обзор исследовательских работ зарубежных и отечественных ученых о фольклорном диалоге;

– определить роль, место и художественную функцию диалога в: архаическом, героическом, романическом, историческом и дастанном эпосе; в сказочном эпосе, в народных лирических песнях, айтысе и детских играх;

– охарактеризовать специфику коммуникативной связи между сказителем (исполнителем) и аудиторией;

– выявить комплекс ситуативных факторов, определяющих функциональные, семантические  и поэтические характеристики диалога, особенности его построения. 

Научная новизна исследования в том, что оно представляет собой первый опыт комплексного исследования функции фольклорного диалога. В диссертационном исследовании впервые дан научный анализ роли и художественной функции диалога как одного из важнейших элементов композиции фольклорного произведения; выявлены особенности диалога между слушателем и рассказчиком-исполнителем, их спор, несогласие, доказательства; рассматривается трехсторонность фольклорного диалога: текст, исполнитель и слушатель; анализируются особенности диалога в народных песнях, хорах, стихотворных и прозаических видах фольклора; показано, прозаическая и стихотворная форма являются основными формами диалога; основные черты характера героев выявляются, например в сказках, в диалогах героев; показаны отличительные свойства диалога в фольклоре и письменной литературе, рассмотрены параллельность механизмов говорения и прослушивания и т.д.

Основные положения, выносимые на защиту:

– диалог в фольклоре может встречаться как в стихотворной, так и в прозаической форме;

– выявлены особенности коммуникативной связи между исполнителем и слушателем;

– диалог способствует раскрытию характера героев;

– айтыс – жанр фольклора, целиком основанный на диалоге;

– в некоторых жанрах фольклора диалог обретает формы хорового исполнения;

– национальные игры детей в форме диалога способствуют развитию логического мышления, находчивости, навыков и умения.

– роль диалога в развитии фольклорного сюжета весьма значительна;

– диалог может строиться в таких формах, как: диалог – тартыс, диалог –айтыс, диалог – сұрақ-жауап, диалог – әңгіме и т.д.;

– в некоторых фольклорных жанрах (той бастар, жар-жар, сыңсу, бәдік и др.) в диалоге могут участвовать несколько персонажей (полилог);

– диалог составляет важный компонент композиции фольклорного текста.

Научно-теоретическую и методологическую основу диссертационной работы составили исследования ведущих отечественных и российских ученых по разрабатываемой проблеме.

Объект исследования. Объектом исследования взяты тексты архаического, классического героического, романического, исторического, дастанного эпосов, а также сказочные тексты и тексты обрядового фольклора.

Теоретическая и практическая значимость диссертационной работы заключается в возможности использовать основные результаты исследования в практике изучения фольклора, при издании учебников и учебных пособий для средних, средних – специальных и высших учебных заведений.

Материалы диссертации могут быть востребованы при проведении спецкурсов, спецсеминаров, лекционных и практических занятий со студентами.

Методы исследования. Исследование было проведено с использованием методов систематизации, сравнительно-типологического и системного анализа, обобщения.

Апробация резултьтатов исследования. Диссертация обсуждалась на кафедре казахской литературы МКТУ имени К.А.Ясауи, в секторе фольклора и рукописи Института литературы и искусства имени М.О.Ауэзова МОН РК Комитета науки и была рекомендована к защите. Статьи по результатам исследования отражены в научных публикациях, опубликованных в изданиях, рекомендованных Комитетом по контролю в сфере образования и науки МОН РК, а также изложены и обсуждены на международных и республиканских научно-теоретических конференциях  (материалы конференций изданы). Всего опубликованных статей – 10.

Рекомендации по внедрению. Материалы диссертационного исследования могут быть опубликованы в виде монографии.

В Заключении работы сформулированы результаты работы, обобщены и приведены основные выводы, полученные в результате исследования.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SUMMARY

of the abstract of  Dissertation for the degree of Candidate of Philological sciences,

 specialty 10.01.09 - Folklore studies

ADIYEVA PAKIZAT MINAVAROVNA

Art function of the dialogue in Kazakh folklore

Relevance of the research topic. National folklore studies during  the period of independence has made significant progress in addressing many issues of history and theory of folklore and folklore studies. These include the preparation of the one hundred scientific publication of folklore texts "Babalar sozi" (currently about 70 volumes of the Collection have been already issued), writing of the collective  monograph devoted to the  history of Kazakh folklore since ancient times to modern times, etc.

Besides, there are issues and problems that still await the development, for example - folklore dialogue. Almost all  researchers in their works emphasize the importance of the dialogue in the folklore text. Unfortunately, by this moment, the folklore dialogue haven’t become the object of special monographic study. This explains the relevance of research topic and defines the aims and objectives.

The aim and objectives of the research - to examine the role, identify the features of the structure, the specific use and artistic function of the  dialogue among different genres of national folklore.

In order to achieve the defined aim the following issues were set and solved:
- to provide analytical review of research works of foreign and domestic scholars on folklore dialogue;

- determine the role, place and artistic function of dialogue: in the archaic, heroic,  romantic, historical and dastan  epics; in a tale epic, the folk lyric songs, and aitys and children games;

- describe the specifics of the communicative relationship between narrator (performer) and the audience;

- identify a set of situational factors that determine the functional, semantic and poetic characteristics of the dialogue, especially its construction.
         Scientific novelty of the research work is concluded in the fact that it represents the first experience of complex study of the function of folklore dialogue. The Dissertation research for the first time presents a scientific analysis of the role and function of art dialogue as an essential element of the composition of the folklore work; the peculiarities of the dialogue between the listener and the storyteller-performer of the song,  their dispute, disagreement, the evidence have been identified;  the three sided aspect of viewed folklore dialogue: text, performer and listener; features of dialogue in folk songs, choirs, poetry and prose forms of folklore have been analyzed; it has been shown that prosaic and poetic form are the main forms of building a dialogue; the main features of character of heroes are revealed, for example  in tales, in the dialogues of the characters, the distinctive features of the dialogue in the folklore and written literature have been presented, the parallel feature of  speaking and listening mechanisms have been considered, etc.

Main positions  for the defense:

- dialogue in folklore can be found both in verse and in prose;
      - peculiarities of the communicative relationship between the performer and the 

listener have been revealed;

- dialogue enhances  the disclosure of the nature of heroes;

- aitys - a genre of folklore, which is entirely  based on dialogue;
       - in certain genres of folklore the dialogue takes  the form of choral

 performance;
     - national children's games in the form of a dialogue enhance the development 

of  logical thinking, resourcefulness, skills and abilities.

- the role of dialogue in the development of folk plot is significant;
      - the dialogue can be built in such forms as: dialogue - tartys, dialogue-aitys,

dialogue – surak-zhauap, dialogue – angime and etc.;
      - in some folklore genres (toi bastar, zhar-zhar, synsu, badik, etc.) in the

dialogue  may participate  several characters (polylogue);

- dialogue is an important component of the composition of the folklore text.

Scientific-theoretical and methodological basis of the Dissertation work includes  the researches of the leading domestic and Russian scientists on the developed topic.

The object of the research. The object of the research includes texts of archaic, classical heroic, romantic, historical, dastan epics, as well as tale texts and texts of ritual folklore.

Theoretical and practical significance of the Dissertation work is concluded in the possibility of using main research results in practice of studying folklore, analysis of genres of oral folklore, in publication of textbooks and training manuals for secondary, secondary-specialized - and higher educational institutions.
        Materials of the Dissertation can be in demand  in conducting special courses, special seminars, lectures and practical lessons for students.

Research methods. The research work was conducted using the methods of systemizing, comparative-typological and systematic analysis, synthesis.
        Approbation of research results. The Dissertation  was discussed at the department of Kazakh literature at  IKTU named after K.A. Yasaui in the sector of folklore and manuscript of the Institute of Literature and Art named after M.O. Auezov,  MES, Committee of Science and was recommended for defense. Articles on the research results are reflected in scientific publications published in journals recommended by the Committee on Control in Education and Science of  MES RK, as well as presented and discussed at the International and Republican scientific and academic conferences (conference proceedings have been published). Total number of published articles - 10.

Recommendations for implementation. Proceedings of the Dissertation research can be published as a monograph.

In conclusion of the work  the results of the work have been formulated,  summarized and  main conclusions derived from the study have been presented.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Адиева Пакизат Минаваровна

 

Қазақ фольклорындағы диалогтың көркемдік қызметі

 

 

10.01.09 – Фольклортану

 

филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның

 

АВТОРЕФЕРАТЫ

 

Басуға 02.07.2010 қол қойылды. Пішімі 60x84 1/16. Офсеттік қағаз.

Әріп түрі «Таймс».

Офсеттік басылыс. Шартты баспа табағы 1,5. Таралымы 110 дана.

Тапсырыс № 387

«Әрекет-Принт» баспаханасында басылды.

050036, Алматы қаласы, 12 – ықшамаудан,

16-үй, 69-пәтер

Тел. 221-84-55